Radiogram przeglądowy stanowi podstawowe badanie obrazowe w diagnostyce weterynaryjnej. W wielu przypadkach umożliwia postawienie trafnego rozpoznania, jednak jego wartość diagnostyczna jest ograniczona przez stosunkowo niską rozdzielczość kontrastową.
Tkanki miękkie oraz płyny mają zbliżony współczynnik osłabiania promieniowania rentgenowskiego, dlatego na radiogramach wykazują podobny stopień zacienienia, co utrudnia ich wzajemne różnicowanie.
W takich sytuacjach zastosowanie znajdują badania kontrastowe, polegające na podaniu środka kontrastującego o innym współczynniku osłabiania promieniowania niż otaczające tkanki. Pozwala to zwiększyć kontrast obrazu, uwidocznić światło narządów jamistych, ich ściany oraz powierzchnię błony śluzowej, znacząco zwiększając wartość diagnostyczną badania.
W radiografii wykorzystuje się trzy podstawowe rodzaje środków kontrastujących:
Dodatnie środki kontrastujące
Dodatnie środki kontrastujące charakteryzują się wyższym współczynnikiem osłabiania promieniowania rentgenowskiego niż tkanki miękkie, dlatego na radiogramach powodują zacienienie badanego narządu. Do tej grupy należą przede wszystkim preparaty zawierające siarczan baru oraz wodnorozpuszczalne jodowe środki kontrastujące.
Ujemne środki kontrastujące
Ujemne środki kontrastujące wykazują niższy współczynnik osłabiania promieniowania rentgenowskiego niż tkanki miękkie, dlatego powodują przejaśnienie badanego obszaru. Najczęściej stosowanym ujemnym środkiem kontrastującym jest powietrze, rzadziej wykorzystywany jest dwutlenek węgla.
Badania z podwójnym kontrastem
W niektórych procedurach diagnostycznych jednocześnie stosuje się dodatni oraz ujemny środek kontrastujący. Takie badanie określa się mianem badania z podwójnym kontrastem. Pozwala ono bardzo dokładnie ocenić zarówno światło narządu, jak i powierzchnię jego błony śluzowej.
Nazewnictwo badań kontrastowych opiera się na dodaniu do nazwy badanego narządu przyrostka -grafia, oznaczającego procedurę (np. gastrografia, cystografia, uretrografia) lub -gram, odnoszącego się do uzyskanego obrazu (np. mielogram). Jeżeli jako środek kontrastujący wykorzystuje się powietrze lub gaz, nazwę badania poprzedza się przedrostkiem pneumo- (np. pneumocystografia).
Ujemne środki kontrastujące
Najczęściej stosowanym ujemnym środkiem kontrastującym jest powietrze. Jest ono łatwo dostępne, tanie i może być podawane bezpośrednio za pomocą strzykawki lub zgłębnika.
Powietrze zapewnia mniejszy kontrast niż dodatnie środki kontrastujące, jednak bardzo dobrze rozpręża narządy jamiste, umożliwiając ocenę ich światła oraz zarysów ścian. Z tego względu znajduje zastosowanie między innymi w badaniach pęcherza moczowego oraz jako element badań z podwójnym kontrastem.
W badaniach żołądka opisywano również wykorzystanie substancji gazotwórczych, takich jak tabletki musujące lub wodorowęglan sodu.
Dodatnie środki kontrastujące – siarczan baru
Najczęściej stosowanym dodatnim środkiem kontrastującym w diagnostyce przewodu pokarmowego jest siarczan baru.
Jest to biały, krystaliczny proszek nierozpuszczalny w wodzie, metabolicznie obojętny, niewykazujący aktywności osmotycznej oraz niewchłaniający się z przewodu pokarmowego. Nie ulega trawieniu ani działaniu wydzielin przewodu pokarmowego.
Siarczan baru bardzo dobrze pokrywa powierzchnię błony śluzowej przełyku, żołądka i jelit, umożliwiając dokładną ocenę ich światła oraz zarysów ścian.
Na rynku dostępny jest w postaci: płynnej zawiesiny, proszku do sporządzania zawiesiny, pasty.
Do rutynowych badań przewodu pokarmowego najczęściej stosuje się 30% zawiesinę (w/v). Preparaty o wyższym stężeniu wykorzystuje się między innymi w badaniach z podwójnym kontrastem, natomiast pasta znajduje zastosowanie przede wszystkim w diagnostyce zaburzeń połykania oraz chorób przełyku.
Kiedy zamiast baru stosujemy jodowe środki kontrastujące?
Najważniejszym przeciwwskazaniem do zastosowania siarczanu baru jest podejrzenie perforacji przewodu pokarmowego.
Przedostanie się baru poza światło przewodu pokarmowego może prowadzić do ciężkiego ziarniniakowego zapalenia otrzewnej lub śródpiersia oraz do powstawania zrostów.
W takich przypadkach należy zastosować wodnorozpuszczalny, niejonowy jodowy środek kontrastujący.
Preparaty jodowe są również wykorzystywane u pacjentów, u których istnieje zwiększone ryzyko zachłyśnięcia. Należy jednak pamiętać, że pokrywają błonę śluzową znacznie słabiej niż siarczan baru, dlatego ich wartość diagnostyczna w ocenie powierzchni błony śluzowej jest mniejsza.
Badanie kontrastowe wykonuje się najczęściej wtedy, gdy radiogram przeglądowy nie pozwala na postawienie jednoznacznego rozpoznania.
Do najczęstszych wskazań do wykonania kontrastowego badania przewodu pokarmowego należą podejrzenie obecności ciała obcego, częściowej lub całkowitej niedrożności przewodu pokarmowego, a także przewlekłe lub nawracające wymioty, zwłaszcza w przypadkach, gdy radiogram przeglądowy nie pozwala na postawienie jednoznacznego rozpoznania. Badanie znajduje również zastosowanie w diagnostyce zwężeń przewodu pokarmowego, zmian rozrostowych ściany przewodu pokarmowego, zaburzeń motoryki i pasażu jelitowego oraz u pacjentów z niewyjaśnioną utratą masy ciała lub smolistym kałem. Wskazaniem do jego wykonania są również niejednoznaczne zmiany uwidocznione na radiogramach przeglądowych, wymagające dalszej diagnostyki.
Przeciwwskazania
Badania kontrastowego z wykorzystaniem siarczanu baru nie należy wykonywać w przypadku podejrzenia perforacji przewodu pokarmowego, ponieważ przedostanie się środka kontrastującego poza jego światło może prowadzić do ciężkiego ziarniniakowego zapalenia otrzewnej lub śródpiersia oraz powstawania zrostów. Przeciwwskazaniem są również niekontrolowane wymioty związane z wysokim ryzykiem zachłyśnięcia, jednoznaczne wskazania do natychmiastowego leczenia chirurgicznego oraz sytuacje, w których bezpieczne podanie środka kontrastującego nie jest możliwe. W przypadku podejrzenia perforacji przewodu pokarmowego zaleca się zastosowanie wodnorozpuszczalnego, niejonowego jodowego środka kontrastującego.
Przygotowanie pacjenta
W badaniach planowych pacjent powinien pozostawać na czczo przez 12–24 godziny, natomiast dostęp do wody należy ograniczyć na około 2 godziny przed badaniem.
Pierwszym etapem zawsze powinno być wykonanie radiogramów przeglądowych w co najmniej dwóch prostopadłych projekcjach obejmujących całą jamę brzuszną. Jeżeli w żołądku obecna jest znaczna ilość treści pokarmowej, badanie kontrastowe warto odroczyć do czasu jego opróżnienia. W przypadku znacznego zalegania mas kałowych w okrężnicy można rozważyć wykonanie lewatywy. Jeżeli sedacja jest konieczna, należy stosować leki wywierające możliwie najmniejszy wpływ na motorykę przewodu pokarmowego.
Interpretacja badania kontrastowego powinna być zawsze kompleksowa i obejmować ocenę całego przewodu pokarmowego, a nie jedynie miejsca podejrzewanej patologii. Należy zwrócić uwagę na wielkość, kształt oraz położenie poszczególnych narządów, ocenić czas pasażu środka kontrastującego przez kolejne odcinki przewodu pokarmowego oraz drożność jelit. Istotna jest również analiza obecności zwężeń, poszerzeń, ciał obcych i zmian rozrostowych. Ocenie podlega wygląd fałdów błony śluzowej, regularność granicy pomiędzy środkiem kontrastującym a błoną śluzową oraz grubość i zarys ściany przewodu pokarmowego. Podczas analizy kolejnych radiogramów należy także ocenić opróżnianie żołądka i funkcję odźwiernika oraz zweryfikować, czy podejrzane zmiany utrzymują się na następnych zdjęciach, czy stanowią jedynie przejściowy obraz wynikający z ułożenia środka kontrastującego.
