Aparat: Przenośny rentgen stomatologiczny Youlan
Zdjęcia rentgenowskie wykonała lek.wet. Klementyna Maszewska z przychodni Boliłapka w Rumi
Resorpcja zębów (tooth resorption, TR) to utrata twardych tkanek zęba związana z aktywnością odontoklastów. Proces ma charakter postępujący i najczęściej rozpoczyna się na powierzchni korzenia. Następnie może szerzyć się w obrębie korzenia i zębiny w kierunku korony. Utrata podparcia szkliwa może prowadzić do jego pękania lub zapadania się nad obszarem resorpcji.
Etiologia większości zmian resorpcyjnych nadal nie jest w pełni poznana. W zależności od lokalizacji wyróżnia się resorpcję wewnętrzną i zewnętrzną, a zmiany klasyfikuje się również jako zapalne lub niezapalne. Resorpcja wewnętrzna rozpoczyna się od wewnętrznej powierzchni zęba, w obrębie jamy miazgi lub kanału korzeniowego, i najczęściej jest związana z zapaleniem miazgi. Resorpcja zewnętrzna ma swój początek na powierzchni korzenia i może mieć różne przyczyny, w tym stan zapalny przyzębia. W zaawansowanym stadium rozróżnienie obu postaci może być trudne.
Resorpcja zębów występuje zarówno u kotów, jak i u psów. U kotów jest rozpoznawana szczególnie często, zwłaszcza u starszych osobników, natomiast u psów obserwuje się ją coraz częściej.
Dopóki obszar resorpcji nie ma kontaktu ze środowiskiem jamy ustnej, zmiana może nie być widoczna ani wyczuwalna w badaniu klinicznym. Niewielki ubytek stwierdzony na powierzchni zęba może więc odpowiadać znacznie bardziej rozległemu procesowi obejmującemu korzeń.
We wczesnym stadium klinicznym może występować miejscowe zapalenie brzegu dziąsłowego, a niewielkie ubytki szkliwa i zębiny mogą być pokryte silnie unaczynioną tkanką. Wraz z postępem procesu możliwa jest częściowa lub całkowita utrata korony zęba.
Pacjenci mogą wykazywać m.in. zmianę sposobu pobierania pokarmu, upuszczanie jedzenia, pocieranie pyska, potrząsanie głową, zgrzytanie zębami, nadmierne ślinienie lub zmianę zachowania. Brak takich objawów nie wyklucza jednak ani obecności zmian, ani związanych z nimi dolegliwości bólowych.
Ocena pacjenta obejmuje trzy podstawowe elementy: badanie wzrokowe, badanie dotykowe z użyciem zgłębnika stomatologicznego oraz radiografię stomatologiczną.
Badanie wzrokowe pozwala najczęściej wykryć dopiero późne stadia choroby, gdy proces obejmuje już koronę. Powierzchnię każdego zęba należy ocenić zgłębnikiem, ze szczególnym uwzględnieniem okolicy brzegu dziąsłowego. Do pełnej oceny stopnia zaawansowania zmian oraz zaplanowania leczenia konieczne są zdjęcia wewnątrzustne. Wytyczne zdecydowanie zalecają wykonywanie pełnej serii zdjęć radiograficznych jamy ustnej u pacjentów poddawanych badaniu stomatologicznemu.
U kotów najczęściej stosuje się klasyfikację AVDC, która uwzględnia zarówno typ resorpcji oceniany radiograficznie, jak i stopień zaawansowania zmian. W tej klasyfikacji typ 1 odpowiada resorpcji zapalnej, typ 2 – idiopatycznej, a typ 3 łączy cechy obu typów.
Typy resorpcji w obrazie radiograficznym
Typ 1 (T1) – resorpcja zapalna; w obrazie radiograficznym widoczne są ogniskowe lub wieloogniskowe przejaśnienia w obrębie zęba, przy zachowanej szparze ozębnej oraz prawidłowym obrazie jamy miazgi i kanału korzeniowego.
Typ 2 (T2) – resorpcja idiopatyczna o charakterze zastępczym; dochodzi do zwężenia lub zaniku szpary ozębnej oraz zmniejszenia wysycenia obrazu radiograficznego części zęba.
Typ 3 (T3) – współistnienie cech typu 1 i typu 2 w obrębie tego samego zęba.
Stopień zaawansowania zmian – TR1–TR5
TR1 – niewielka utrata twardych tkanek zęba, obejmująca cement lub cement i szkliwo.
TR2 – umiarkowana utrata twardych tkanek, obejmująca cement lub cement i szkliwo oraz zębinę, bez zajęcia jamy miazgi.
TR3 – głęboka utrata twardych tkanek z zajęciem jamy miazgi, przy zachowaniu integralności większości zęba.
TR4 – rozległa utrata twardych tkanek z zajęciem jamy miazgi; większość struktury zęba utraciła integralność.
W obrębie TR4 wyróżnia się:
TR5 – pozostałości twardych tkanek zęba są widoczne radiograficznie jedynie jako nieregularne zacienienia, a obszar jest całkowicie pokryty dziąsłem.
U jednego pacjenta mogą jednocześnie występować różne typy oraz różne stopnie zaawansowania resorpcji.
U psów stosuje się klasyfikację zmian opartą na ich obrazie radiograficznym, zgodnie z opisem Peralta i wsp.
Zewnętrzna resorpcja zastępcza
Najczęściej stwierdzany typ resorpcji u psów. W obrazie radiograficznym szpara ozębnej staje się niewidoczna, a struktura korzenia ulega przebudowie w kierunku kości wyrostka zębodołowego.
Zewnętrzna resorpcja zapalna
Resorpcji zęba towarzyszy utrata otaczającej kości wtórna do zapalenia przyzębia lub zapalenia tkanek okołowierzchołkowych. Proces zapalny uznawany jest za czynnik inicjujący zmianę.
Zewnętrzna resorpcja powierzchni korzenia w okolicy szyjki zęba
Zmiana rozpoczyna się w okolicy szyjkowej zęba, na granicy cementu i szkliwa.
Zewnętrzna resorpcja powierzchniowa
Zwykle nie powoduje objawów klinicznych i rzadko jest widoczna radiograficznie. Jeżeli można ją uwidocznić, ma postać płytkich przerw w zarysie bocznych powierzchni korzenia i obejmuje cement oraz zębinę.
Wewnętrzna resorpcja zapalna
Rzadko występująca postać, prawdopodobnie związana z chorobą endodontyczną. W obrazie radiograficznym widoczne mogą być owalne poszerzenia kanału korzeniowego, często w części szyjkowej korzenia.
Wewnętrzna resorpcja powierzchniowa
Opisywana bardzo rzadko. Możliwym czynnikiem inicjującym jest niewielki uraz. W obrazie RTG może przyjmować postać owalnego poszerzenia w wierzchołkowej jednej trzeciej kanału korzeniowego.
Wewnętrzna resorpcja zastępcza
Nie została stwierdzona u żadnego psa w badaniu, na którym oparto tę klasyfikację. W wytycznych opisywana jest jako postępująca zmiana, której obraz może obejmować nieregularne poszerzenie tunelowatych obszarów w pobliżu koronowej części złamania korzenia.
Celem leczenia jest przede wszystkim zniesienie bólu. Odbudowa ubytków nie jest wskazana, ponieważ nie zatrzymuje procesu resorpcji.
Jeżeli resorpcja została rozpoznana radiograficznie, ale zmiana nie ma kontaktu ze środowiskiem jamy ustnej i nie towarzyszy jej utrata kości związana z resorpcją zapalną, można rozważyć regularne monitorowanie kliniczne i radiograficzne. Kontrole powinny odbywać się z częstotliwością ustaloną przez lekarza tak, aby w razie progresji możliwe było odpowiednio szybkie leczenie chirurgiczne. Jeżeli regularne monitorowanie nie jest możliwe, wskazana jest ekstrakcja lub amputacja korony, zależnie od charakteru zmiany.
Postępowaniem z wyboru jest ekstrakcja zmienionego zęba. Zmiany mające kontakt ze środowiskiem jamy ustnej wymagają ekstrakcji. W przypadku resorpcji zapalnej wszystkie korzenie powinny zostać usunięte w całości, a kompletność ekstrakcji należy potwierdzić radiograficznie.
Przy zaawansowanej resorpcji zastępczej, gdy korzeń został częściowo lub całkowicie zastąpiony tkanką kostną, pełna ekstrakcja może być bardzo trudna lub niemożliwa. W takich przypadkach można rozważyć amputację korony, ale wyłącznie po spełnieniu wszystkich poniższych kryteriów:
W przypadku resorpcji typu 3 u kota korzeń o cechach typu 2 może zostać poddany amputacji, natomiast korzeń o cechach typu 1 powinien zostać całkowicie usunięty.
Resorpcja zębów jest procesem postępującym, a niewielka zmiana widoczna klinicznie może odpowiadać znacznie bardziej zaawansowanym zmianom w obrębie korzenia. Z tego względu badanie kliniczne i radiografia wewnątrzustna powinny być traktowane jako uzupełniające się elementy diagnostyki i planowania leczenia.
