Unit stomatologiczny stanowi podstawowe wyposażenie stanowiska do wykonywania zabiegów stomatologicznych u zwierząt.
W zależności od konfiguracji umożliwia usuwanie złogów nazębnych, polerowanie powierzchni zębów, opracowywanie tkanek twardych oraz przeprowadzanie wybranych procedur chirurgicznych i endodontycznych.
Poszczególne elementy unitu różnią się sposobem działania, zakresem prędkości roboczych i przeznaczeniem. Znajomość tych różnic ma znaczenie zarówno przy wyborze wyposażenia gabinetu, jak i podczas codziennej pracy z urządzeniem.
Przyjrzyjmy się budowie unitu stomatologicznego na przykładzie modelu Youlan ProDx5, omawiając funkcje poszczególnych komponentów, ich zastosowanie w stomatologii weterynaryjnej oraz zasady bezpiecznego użytkowania.
Unit stomatologiczny to zintegrowane stanowisko wyposażone w system zasilania rękojeści stomatologicznych, doprowadzania wody i sprężonego powietrza oraz zestaw narzędzi przeznaczonych do różnych procedur wykonywanych w jamie ustnej.
Podstawowe wyposażenie obejmuje zwykle skaler ultradźwiękowy, rękojeść szybkoobrotową, rękojeść wolnoobrotową, strzykawkę wodno-powietrzną oraz sprężarkę. W zależności od modelu i konfiguracji dostępne mogą być także dodatkowe akcesoria, w tym ssak stomatologiczny.
Każdy z tych elementów ma określone zastosowanie. Skaler służy do usuwania złogów nazębnych, rękojeść wolnoobrotowa wykorzystywana jest między innymi do polerowania, natomiast turbina umożliwia cięcie i opracowywanie twardych tkanek zęba przy użyciu odpowiednich wierteł.
Unit nie zastępuje jednak pozostałego wyposażenia niezbędnego do prowadzenia pełnej diagnostyki i leczenia stomatologicznego. Badanie periodontologiczne, diagnostyka radiologiczna oraz zabiegi chirurgiczne wymagają dodatkowych narzędzi i urządzeń, których dobór zależy od zakresu wykonywanych procedur.
Skaler ultradźwiękowy – usuwanie złogów nazębnych
Skaler ultradźwiękowy jest jednym z podstawowych narzędzi wykorzystywanych podczas profesjonalnego oczyszczania zębów. Jego działanie opiera się na drganiach końcówki roboczej o wysokiej częstotliwości, które umożliwiają mechaniczne usuwanie złogów kamienia nazębnego.
W modelu ProDx5 częstotliwość pracy skalera wynosi 28 kHz ± 3 kHz. Rękojeść wyposażono również w oświetlenie LED, które poprawia widoczność pola zabiegowego.
Podczas skalingu istotne znaczenie mają rodzaj zastosowanej końcówki, sposób jej prowadzenia oraz prawidłowe chłodzenie. Praca urządzenia powoduje powstawanie ciepła, dlatego do końcówki doprowadzana jest woda, która ogranicza wzrost temperatury i jednocześnie wypłukuje usuwane złogi.
Skaling naddziąsłowy a poddziąsłowy
W profesjonalnym oczyszczaniu zębów należy rozróżnić usuwanie złogów naddziąsłowych od oczyszczania obszarów poddziąsłowych. Zgodnie z wytycznymi WSAVA 2026 skaling poddziąsłowy stanowi najważniejszy etap profesjonalnego oczyszczania zębów, ponieważ to właśnie obecność płytki bakteryjnej i złogów w obrębie rowka dziąsłowego oraz kieszonek przyzębnych odgrywa zasadniczą rolę w rozwoju chorób przyzębia.
Do pracy poddziąsłowej konieczne jest odpowiednie instrumentarium. Standardowe końcówki przeznaczone do usuwania złogów naddziąsłowych nie powinny być wykorzystywane głęboko w kieszonkach przyzębnych. W takich przypadkach stosuje się specjalne końcówki periodontologiczne, odpowiednio dobrane parametry pracy lub narzędzia ręczne, w tym kirety.
Podczas skalingu należy stosować minimalną skuteczną moc urządzenia, lekki nacisk oraz płynne ruchy końcówki. Zbyt długie utrzymywanie jej w jednym miejscu, nadmierny nacisk lub niedostateczne chłodzenie mogą prowadzić do uszkodzenia powierzchni zęba i przegrzania tkanek.
Strzykawka wodno-powietrzna umożliwia podawanie wody, sprężonego powietrza lub mieszaniny obu mediów w postaci sprayu.
Woda służy do wypłukiwania pozostałości złogów nazębnych, pasty polerskiej oraz materiału powstającego podczas opracowywania zębów. Sprężone powietrze pozwala natomiast osuszyć powierzchnię i ułatwia jej ocenę wzrokową.
Strzykawka znajduje zastosowanie podczas sanacji jamy ustnej, kontroli powierzchni koron po skalingu oraz wybranych etapów zabiegów odtwórczych.
W modelu ProDx5 jest zasilana przez układy doprowadzania wody i sprężonego powietrza. Dobór ciśnienia oraz kierunku strumienia powinien uwzględniać rodzaj wykonywanej procedury i stan opracowywanych tkanek.
Szczególnej ostrożności wymaga stosowanie sprężonego powietrza w obrębie ran chirurgicznych i tkanek miękkich, ze względu na ryzyko wtłoczenia powietrza do tkanek.
Rękojeść wolnoobrotowa wykorzystywana jest przede wszystkim do polerowania powierzchni zębów po skalingu, a w odpowiednich konfiguracjach również do innych czynności wymagających pracy z mniejszą prędkością obrotową.
Zakres prędkości deklarowany dla rękojeści wolnoobrotowej ProDx5 wynosi 1800–20 000 obr./min.
Zgodnie z zaleceniami WSAVA 2026 polerowanie należy wykonywać z prędkością nieprzekraczającą 3000 obr./min, stosując odpowiednią gumkę i pastę polerską.
Dlaczego wykonanie polerowania po skalingu jest konieczne?
Mechaniczne usuwanie złogów może pozostawiać na powierzchni szkliwa drobne nierówności. Polerowanie wygładza powierzchnię zębów, ograniczając miejsca sprzyjające ponownemu odkładaniu się płytki bakteryjnej.
Do zabiegu wykorzystuje się odpowiednie gumki, kątnice oraz pasty polerskie, najlepiej o niewielkiej ścieralności.
Zbyt wysokie obroty, nadmierny nacisk i przedłużony kontakt gumki z powierzchnią zęba mogą prowadzić do przegrzania tkanek. WSAVA zaleca, aby jednorazowy czas polerowania danego zęba nie przekraczał około 5 sekund. Podczas pracy należy zapewnić odpowiednią ilość pasty.
Po zakończeniu skalingu i polerowania wskazane jest również delikatne przepłukanie rowków dziąsłowych i kieszonek przyzębnych w celu usunięcia pozostałości pasty oraz drobnych złogów.
Do tego celu zaleca się stosowanie kaniuli o tępo zakończonej końcówce, zwykle 22–25 G, oraz odpowiedniego płynu irygacyjnego. Według Dental Guideline WSAVA 2026 preferowany jest obecnie jałowy roztwór soli fizjologicznej lub płyn Ringera z mleczanami.
Rękojeść szybkoobrotowa, nazywana turbiną stomatologiczną, umożliwia opracowywanie twardych tkanek zębów przy użyciu wierteł pracujących z bardzo dużą prędkością obrotową.
Turbina ProDx5 osiąga deklarowaną prędkość 300 000–340 000 obr./min.
W stomatologii weterynaryjnej jednym z jej podstawowych zastosowań jest cięcie zębów wielokorzeniowych podczas ekstrakcji chirurgicznych.
Rozdzielenie zęba na części odpowiadające poszczególnym korzeniom umożliwia ich oddzielne usunięcie. Technika ta pozwala ograniczyć konieczność stosowania nadmiernej siły podczas ekstrakcji i zmniejsza ryzyko niekontrolowanego uszkodzenia otaczających tkanek.
Do cięcia zębów stosuje się wiertła dobierane do anatomii zęba i planowanego przebiegu cięcia.
Rękojeści szybkoobrotowe znajdują również zastosowanie podczas opracowywania ubytków w koronach zębów oraz, w odpowiednich konfiguracjach, podczas chirurgicznego opracowywania kości wyrostka zębodołowego. W ekstrakcjach chirurgicznych może być konieczne usunięcie fragmentu blaszki kostnej w celu uzyskania dostępu do korzeni zęba.
Wytyczne WSAVA zalecają możliwie mało inwazyjne opracowywanie kości, ograniczone do zakresu niezbędnego do bezpiecznego przeprowadzenia ekstrakcji. Wymaga to zastosowania właściwego instrumentarium oraz chłodzenia.
Chłodzenie podczas pracy turbiny
Wysoka prędkość obrotowa i kontakt wiertła z tkankami twardymi prowadzą do powstawania ciepła. Niedostateczne chłodzenie może spowodować termiczne uszkodzenie miazgi zęba oraz otaczających tkanek.
Przed rozpoczęciem zabiegu należy sprawdzić prawidłowość doprowadzania wody do końcówki roboczej, stan wiertła i jego prawidłowe zamocowanie.
Zużyte lub uszkodzone wiertła obniżają efektywność cięcia, mogą powodować wzrost temperatury oraz zwiększać obciążenie mechaniczne rękojeści.
Możliwość wykonywania poszczególnych procedur chirurgicznych przy użyciu konkretnego modelu turbiny powinna być zgodna z jej przeznaczeniem określonym przez producenta.
Sprężarka odpowiada za dostarczanie sprężonego powietrza do układów pneumatycznych unitu stomatologicznego. Zasila między innymi turbinę oraz układ powietrzny strzykawki wodno-powietrznej.
W zależności od konstrukcji unitu sprężarka może być zabudowana w jego podstawie lub stanowić oddzielny element wyposażenia.
W ProDx5 zastosowano sprężarkę olejową ze zbiornikiem o pojemności 20 litrów. Deklarowane ciśnienie wyjściowe wynosi 0,45–0,5 MPa.
Zbiornik służy do magazynowania sprężonego powietrza, a właściwie dobrana wydajność sprężarki pozwala utrzymywać wymagane parametry zasilania podczas pracy narzędzi pneumatycznych.
Przy wyborze unitu należy uwzględnić ciśnienie i wydajność sprężarki, pojemność zbiornika oraz poziom hałasu.W przypadku ProDx5 producent deklaruje wartość poniżej 40 dB, co wpływa korzystnie zarówno na komfort pracy personelu, jak i warunki, w których przeprowadzany jest zabieg.
W przypadku sprężarek olejowych szczególne znaczenie ma odpowiednia filtracja, ponieważ powietrze dostarczane do rękojeści powinno spełniać wymagania jakościowe przewidziane dla danego urządzenia.
Regularna kontrola układu pneumatycznego, odprowadzanie kondensatu zgodnie z instrukcją oraz konserwacja filtrów wpływają na niezawodność całego systemu.
Podczas skalingu, opracowywania zębów i zabiegów chirurgicznych w jamie ustnej gromadzą się woda, ślina, krew oraz drobiny usuwanych tkanek.
Ssak stomatologiczny umożliwia ich bieżące odprowadzanie, poprawiając widoczność pola zabiegowego i ograniczając gromadzenie się płynów.
Jest szczególnie przydatny podczas pracy z turbiną, kiedy konieczne jest jednoczesne chłodzenie wiertła i usuwanie nadmiaru wody.
Ssak może stanowić integralny element stanowiska lub być dostępny jako oddzielne urządzenie. Przed zakupem unitu warto sprawdzić, czy dany model ma układ ssący, jakie są jego parametry i czy wymaga zewnętrznego źródła podciśnienia.
Odsysanie płynów z jamy ustnej nie zastępuje jednak zabezpieczenia dróg oddechowych pacjenta. Zabiegi stomatologiczne powinny być wykonywane w znieczuleniu ogólnym, z odpowiednim monitorowaniem pacjenta i zabezpieczeniem dróg oddechowych.
Praca skalera ultradźwiękowego, turbiny oraz strzykawki wodno-powietrznej wiąże się z powstawaniem aerozolu zawierającego wodę, ślinę, drobnoustroje i drobiny materiału powstającego podczas zabiegu.
Z tego względu zabiegi stomatologiczne wymagają stosowania odpowiednich środków ochrony indywidualnej, skutecznego odsysania płynów oraz przestrzegania zasad czyszczenia i dezynfekcji stanowiska.
Unit Youlan ProDx5 wyposażony jest w dodatkową butelkę przeznaczoną na roztwory wykorzystywane podczas zabiegów stomatologicznych, w tym odpowiednie preparaty antyseptyczne.
Jednym z roztworów stosowanych do antyseptyki jamy ustnej jest glukonian chlorheksydyny. Wytyczne WSAVA 2026 wskazują, że płukanie jamy ustnej roztworem chlorheksydyny o stężeniu 0,12–0,2% przed rozpoczęciem zabiegu może zmniejszać liczbę bakterii. Jednocześnie autorzy zwracają uwagę na ograniczony czas działania takiego płukania oraz doniesienia o rozwoju tolerancji i oporności drobnoustrojów na chlorheksydynę.
W przypadku płukania rowka dziąsłowego i kieszonek przyzębnych po skalingu oraz polerowaniu aktualne wytyczne WSAVA wskazują na przewagę jałowego roztworu soli fizjologicznej lub płynu Ringera z mleczanami.
Niezależnie od wybranego roztworu należy stosować właściwą technikę irygacji oraz przestrzegać zaleceń producenta preparatu i urządzenia.
Konfiguracja unitu powinna odpowiadać procedurom wykonywanym w gabinecie. Inne wymagania będzie miało stanowisko przeznaczone przede wszystkim do higienizacji jamy ustnej, a inne gabinet zajmujący się zaawansowanym leczeniem stomatologicznym.
W przypadku podstawowych zabiegów profilaktycznych istotne będą odpowiedni skaler ultradźwiękowy, rękojeść wolnoobrotowa z końcówką do polerowania oraz sprawny system doprowadzania wody. Do pełnego oczyszczania przyzębia niezbędne jest także instrumentarium do pracy poddziąsłowej.
Jeżeli w gabinecie wykonywane są ekstrakcje chirurgiczne, konieczne jest wyposażenie w rękojeść szybkoobrotową i odpowiednie wiertła do sekcjonowania zębów oraz pozostałe narzędzia chirurgiczne.
Przy szerszym zakresie zabiegów należy uwzględnić kompatybilność rękojeści z akcesoriami, możliwości regulacji parametrów pracy, dostępność części zamiennych oraz zasady konserwacji, dezynfekcji i sterylizacji poszczególnych elementów.
Znaczenie ma również ergonomia stanowiska: rozmieszczenie rękojeści, długość przewodów, dostęp do sterowania oraz możliwość swobodnego korzystania z instrumentów przy stole zabiegowym.
Unit stomatologiczny jest jednak tylko jednym z elementów wyposażenia gabinetu. Prawidłowe rozpoznawanie i leczenie chorób jamy ustnej u psów i kotów wymaga również badania periodontologicznego, diagnostyki radiologicznej, właściwego instrumentarium chirurgicznego oraz odpowiedniego postępowania anestezjologicznego i przeciwbólowego.
Unit stomatologiczny łączy narzędzia wykorzystywane podczas różnych procedur – od usuwania złogów nazębnych i polerowania po opracowywanie tkanek twardych oraz sekcjonowanie zębów podczas ekstrakcji chirurgicznych.
Przy wyborze urządzenia należy zwrócić uwagę na parametry robocze poszczególnych rękojeści, kompatybilność z instrumentarium, możliwości regulacji i chłodzenia, a także wymagania dotyczące konserwacji i serwisowania.
Odpowiednio dobrany unit pozwala zorganizować stanowisko stomatologiczne zgodnie z zakresem wykonywanych zabiegów, zapewniając lekarzowi dostęp do niezbędnych narzędzi podczas kolejnych etapów pracy.
Niemiec B. i wsp. (2026). World Small Animal Veterinary Association Global Dental Guidelines. Journal of Small Animal Practice, 67(10), 859–987. https://doi.org/10.1111/jsap.70057
